Крынки — город бывшего Гродненского уезда ВКЛ, который сегодня находится в составе Подляшского воеводства польской Речи Посполитой. По словам Анатолия Титова, впервые Крынки упоминаются в первой половине XV века, а во второй половине XVI века от великого князя Литовского и короля польского Сигизмунда Августа они получили Магдебургское право и герб; «в красном поле золотой лев» [1, с. 177]. На приведённом им рисунке герба подан в красном поле идущий золотой лев с поднятой передней правой лапой. Однако, помещены самим же автором фотографии оттисков крынковских печатей [1, С. 177, 270] заставляют усомниться в точности такой реконструкции. В первую очередь это касается позы изображения льва в гербе, а также его цветов [2, с. 249].
Городские права Крынкам действительно были наделены Сигизмундом Августом 22 ноября 1569 года.2 [3, А. 1]. По его словам крынковские мещане и предместье освобождались из-под земской, городской и дворной юрисдикции и получали суд Войтовский по уголовным делам и суд бурмистровский по делам гражданским. Кроме этого предоставлялось право проводить четыре ярмарки: 1-я — на праздник Божьего Тела, 2-я — на Святую Анну, 3-я — на День Рождения Пресвятой Девы Марии и 4-я — на Святого Николая. Крынковским мещанам предписывалось также построить Ратушу с магазинами и магазинчиками, баню, весы и постригальню (парикмахерскую). Особо отмечалось: «…да якога права з аздобай і памнажэннем [у] Іх пячатку Мескую Льва прызначаем і надаем, у тым жа лісце нашим, усім абывацелям Крынкаўскім ад нас дазеным, такую пячатку і Герб на сведчанне яснейшае выразiць Льва загадалі…» [3, А. 2]. Как следует из этих слов в Привилеи имелось изображение наделённого городского герба со всеми цветовыми характеристиками. Но, сохранился ли до сегодня сам оригинал нам не известно. Согласно копии его миропомазания королём и великим князем Михалом Корибутом Вишневецким от 30 марта 1670 года, которой мы пользовались, уже тогда пергаментный привилей Сигизмунда Августа была в довольно плохом состоянии: «потрепана из-за неприятеля Москвитина» [3, А. 1]. Видно поэтому, несмотря на то, что он был миропомазан королями Стефаном Баторием, Сигизмундом III вазой, Владиславом IV и Яком Казимером, крынковский бурмистр Иван Стецевич и райца Мартин Михнич просили Михаила Корибута Вишневецкого, чтобы «упомянутая привилегия через неприятеля потрепана deptenitudine juris Nostri Regii supplendo in tota реассумовали и уважением нашей [т. е. — ЯКМ] подтвердили, выстояли и опробовали…» [3, А. 1 адв.]. Ниже мы приводим привилегию Сигизмунда Августа «слово в слово»3:
«…My Zygmunt August z łaski Bożej Król Polski, W.X.Litewski, Ruski, Pruski, Zmuydzki, Mazowiecki Jnflandcki etc. Pan i Dziedzic. — Oznaymuiemy Tym listem naszym wszem wobec i każdemu zosubna niniejszym i napotym będącym, komu by tego wiedziec potrzeba była. Jż My chcąc ku lepszemu pożytku i porządku poddanych naszych, Mieszczan i obywatelow M.[iasta] Naszego Kryńskiego przywieść, Ażeby też w takim porządku pożytki i dochody Skarbu naszego rozmnożone były Tymże poddanym M.[iasta] Naszego Kryńskiego, prawo Niemieckie które Maideburskim nazwane jest, dawamy i pozwolamy tym listem naszym na wieczne czasy, ku któremu prawu z ozdobą i pomnozeniem Jch pieczęc Miejska Lwa naznaczamy i podaiemy, w tymże liście naszym, wszystkim obywatelom Kryńskim od nas danym, takową pieczęć i Herb na swiadectwo jasnieysze wyrazisciesmy Lwa rozkazali, wyzwalając tych pod[d]anych Naszych Miasta przerzeczonego Kryńskiego od wszelkich praw Ziemskich Litewskich i zwyczajow pospolitych, które prawo Maideburgskie zatrudniać zwykły. Wyimuiąc też obywatele tego Miasta i przedmieszczany teraznieysze i napotym będące, listem naszym na wieczne czasy, od wszelkiej zwierszchnośći i władze wszystkich i każdego zosobna W:X:L: Wojewod, Kasztelanów, Starost, Dzierżawców. Sędziow, Podsędkow i wszelkich urzędników i Namiestników, tak iż przed niemi albo którem kolwiek z nich z osobna o rzeczy tak Wielkie i małe, które kolwiek występki stać albo odpowiadać i dla niestania albo przykazania którego kolwiek prawnego żadnych win płacić nie będą powinni, jedno przed woytem tego Miasta teraz i napotym będącego, który od Nas zawsze wedle potrzeby podawan być ma, i przed Burmistrzem z pośrodku Siebie według obyczajów innych Wsi4 XL. Miast obranemi i postanowionemi prawem Majdeburgskim, a według postępku i Zachowania tego prawa odpowiadać i sprawować mają t:[o] j:[est] przed Woytem i Ławnikami Tegoż Miasta przysięgłemi według czasu będącemu o rzeczy dotkliwe, które Łacińskim językiem Criminales zowią jako o złodzieystwo, mężoboystwo, naczłonkach ochronienie, o pożogę i insze wszelkie rzeczy i występki złośliwe sądowi Woytowskiemu należące, a przed Burmistrzem i Radami tego Miasta wszelkie rzeczy i sprawy, które łacińskim językiem Civilles zowią i insze wszystkie, które sądowi Burmistrzowskiemu i Radzieckiemu należy, kazdemu […]5 z miasta Obywatelowi, jako i z postronnemi osobami odpowiadać będą powinni, Daiąc i pozwalając Woytowi z Ławnikami Burmistrzami z Raycami w przerzeczonym Mieście wedle czasu postanowionemi wszelkie moc, zwierzchność wszelakie i każde z osubna, takowey rzeczy i sprawy, do sądu jak przypadło słuchać, uznawać, sądzić, skazować, karać według postępu i biegu Prawa Majedeburgskiego, mocą lego Listu Naszego i Wszystkie lego miasta naszego Kryńskiego obywatelom, jako też i postronny» osobom, którzy by kolwiek Miasta pomienionego przyrzeczonych rad obciązenstwem być rozumieli wolny ma być od skalni i De[k]retów ich do6 Dzierżawce Nasze Kryńskie teraz i polym będąct appelować. Potem od Sądu Dzerzawce i Dekretów jego wszelkich spraw i rzeczy Sądowych, do Nas i do Sądu Naszego jeśliby była potrzeba odzywać. Na który urząd Burmistrzowski w tym mieście człowiek pobożny i w prawie Majdeburskim biegły, a w tymże Mieście dobrze osiadły, ze 4 osob pospolitego człowieka wybranych, a przez tychże Mieszczan Dzierżawcy naszemu Kryńskiemu prezentowanych okazanych przez tegoż dzierżawcy naszego teraz i napotym będącego jeden z wierzchnośći naszey pottwierdzany i postanowoiny być ma, takoż bez Woyta Człowieka pobożnego i umieiętnego, na którego Sąd rerum criminalium przypadać ma, my na tern urzędzie i używaniu; a obchodzeniu zwykłym Woytowskim, listem Naszym osobliwym do żywota każdego zosobna albo do woły naszej potwierdzać i zachować z Gruntami na Woytowstwo należącemi, których Gruntów we włokach nie więcey ma być [włok] dwie i ze wszelako władzo obiecujemy. Nad to chcąc Tym poddanym naszym kupcom i wszelakich rzemiosł rzemieślnikom i inszym obywatelom i przedmieszczanom tego miasta Kryńskiego szczodrzeyszą łaskę pokazać postanowić umyśliliśmy w tym mieście 4 jarmarki doroczne wolne t:[o] j:[est] 1. na Okto[wią] S.[więta] naj:[świętszego] ciała P.[ana] Ch:[ryslusowego], Wtóry na S.[wię]to S.[więtej] Anny, 3 na S.[więto] Narodzenie P:[anny] M.[aryi], 4.ty na S:[więto] S.[więtego] Mikołaja, a tygodniowy na każdy dzień Subotą w każdym tygodniu obchodzie i odprawować postanowiamy, dając moc i wolność pomienionym mieszczanom Kryńskim, przyrzeczone jarmarki tak doroczne, jako i targi każdego tygodnia i czasów wyszej opisanych, obyczajem inszych Miast i Miasteczek W:X:Lit: o[b]chodzić i odprawować. A wszystkim i każdemu z osubna kupcom, furmanom, Kramarzom, przekupniom, rzemieślnikom, mieszczanom, sielanom i ludziom Wszelkiego Stanu będącym, do pomienionego Kryńskiego, na dni i na czasy pomienione jarmarkowe dorocznych i dni targowych, ze wszelkiemi towarami i rzeczami przedajnemi, ma być wolno przyjść i przyiechać i takowe towary i rzeczy wykładać, przedawać, kupować, zamieniać, insze kupiectwa i handle ze wszystkiemi osobami skąd by przyiechali sprawować. W którym mieście Kryńskim beczkę pomierną w której by było 4 korce Miary Krakowskiey zdolną ku wymierzywaniu wszelkiego żboza, obywatelom tegoż M:[iasta] Kryńskiego przypłaszczamy i przypisuiemy. A targowe Mięsiw? także od wszelkich rzeczy i towarow, któremi kolwiek nazwiski przezwanych, na każdy Tydzień w każdą subbotę wiecznemi czasy na pożytek nasz ma być wybieraną od postronnych ludzi, którzy na targ z towary swemi przyieżdzać będą okrom mieszczan, którzy od targowego rzeczy kupieckich mają być wolni, wedle obyczaju inszych miast Naszych uprzywilejowanych. К temu przerzeczonemu Kryńskiemu i obywatelom Jego wszelkie grunty miejskie, t:[o] j:[est] we włokach, siedliskach ogrodach, morgach, zaściankach, sianożęciach, lasach i insze, których kolwiek wszystkie stare i nowe pomiary przez rewizory nasze na ten czas będące, t:[o] j:[est] W. X.[iędza] Adama, Proboszcza Warszawskiego, Urodzonego Ławryna Woynę, Podskarbiego Dworu: W.X.L.:, pisarza Naszego, Temu M.[iastu] naznaczone i przydane, jako się wzdłuż i wszerż w swych miedzach i granicach sciągaią Ninieyszym przywilejem naszym potwierdzamy, przypisuiemy i im samym i potomkom ich, trzymać na wszelkie potomne czasy obyczajem innych Miast Naszych uprzywilejowanych, Wyiąwszy niektóre Grunty nasze, t:[o] j:[est] stawy, Sadzawki, insze między grunty Miejskiemi leżące ku Dworu Naszemu Kryńskiemu należące, które Dzierżawca Nasz, od Nas w sprawie swej ma, i na potym klosz kolwiek mieć będzie. A jeśliby Grunta kiedy jakie Mieyskie z7 z rzek i Stawów Naszych były zajęte i Miastu odeszłe, albo jeśli potem ku potrzebie naszej więcej Tych Gruntów odeydzie Mieyslach, wtedy My przerzeczonemu M:[iastu] Naszemu takowym że gruntem i tak wiele jak odeydzie, odmianą słuszną wedle ustawy naszey na inszem miejscu grunty naszemi na takowey że powinnośći Miejskiey Dzierżawcy Naszemu Królewskiemu oddać i wypełnić rozkażemy. Z których gruntów Miejskich tern sposobem przez nas temu Miastu nadanych i przypisanych, Mieszczanie przerzeczeni każdy z nich wszelkie czynsze, dochody i kupczyzne i inne powinnośći według ustaw Naszych W W:X:L: przez Nas uchwalonych, Skarbu Naszemu należące w każdym roku płacić i pełnić bądą powinni. Które to wszystkie dochody i czynsze Mieyskie Woyt z Ławnikami Miasta pomienionego; wybierać od Dzierżawce Naszego Kryńskiego; oddawać, a na to Kwity odbierać mają. Wszakoż aby tym sposobem potrzeby owego Miasta opatrywali. Ratusz zbudowali, w ulicach na gościńcach zawarcie porobili, i inne potrzeby Mieyskie opatrywali, i sami też domy swe dobrze budowali, za uniżoną też prośbą ich z łaski Naszey płacenie prątowego z placów dawanych mieyskich Wszystkim obywatelom M:[iasta] Przerzeczonego Krynskjiego] na posiłek ich pospolity odpuściliśmy i darowali Tym listem Naszym, tak iż z nich nie płacić Nie bądą winni wiecznemi czasy. Nad to na też potrzeby i pożytek pospolity pomienionego miasta Naszego daliśmy obywatelom Jego i przywilejem Tym naszym dawamy dochody i pożytki wszystkie z łaźni, z wagi у postrzygalni, /:które sobie Mieszczanie w Mieście zbudować mają:/ Wiecznie i na wieki; która łaźnia dla bezpieczności ognia na stronie z wiadomości urządu Dworu Nasze[g]o Krynskie[g]o, ma być zbudowana, i postanawiamy, aby żaden Mieszcz:[anin] w Tym Mieście łaźni osobliwych przy domach swoich mieć nie śmieli, ale jedna Łaźnia pospolita być Ma. Ustawuiemy Też i być to mieć chcemy, aby szlachta i ludzie służebni którego kolwiek stanu, którzy w przerzeczonym Mieście Krynkach osiadłośći swoie mają i mieć bądą którzy by nie byli osobliwymi listy naszemi z powinnośći Mieyskiey swoich osiadłośći wespołek ze wszystkiemi Mieszczony pomienionemi pod prawem i Jurisdiction Mieyską respądowali, i wszelakie powinnośći Mieyskie zwykle pełnili. A wzglądem tej takowej łaski, któraśmy wszem obywatelom M:[iasta] Kryńskiego uczynili, groble przy Młynikach pod M:[iastem] na rzece Krynce stojących naprawiać, w rynku i ulicach mieyskich przez rzeczką Krynką i gdzieby kolwiek w Mieście potrzeba było mościć i brukować. Nad to Ratusz w Rynku Tego Miasta swym nakładem zbudować, drogi też i gościńce wielkie około Miasta w tym że Gruncie własnym tylko Miejskim położone i do tegoż miasta sciągaiące się swym kosztem naprawować będą powinni wiecznemi czasy. A pod tym Ratuszem i około Ratusza który przez nich będzie zbudowan, ma być wolno na pospolity pożytek Miasta tego zbudować też kramiki dla składania i sprzedawania wszelkich rzeczy i towarow kramnych. Z których to kamor takowych wszelkie czynsze i dochody, przez Urząd pomienionego Miasta, mają być Wybierane, i na pospolity pożytek Miejski obracane. A dla bezpieczności od Ognia, słodownie i Browary na stronie od Miasta Mają być budowane. Każemy dla teyże niebezpiecznośći ogniowej, aby wszyscy Mieszczanie, każdy z osubna w tym Mieście Naszym Kominy murowane albo dobrze opatrzone mieli, powinność na nie wkładamy. Co My wszystko i każdy z osobna w swych Artykułach i punktach mocno trwać i jemi? chować sami za siebie i potomki Nasze obiecuiemy porządkiem tego listu Naszego wiecznemi czasy, Do któregoś my się dla lepszey wiary i świadectwa wszystkich rzeczy tu opisanych, ręką Naszą podpisali, i pieczęć naszą przywiesić roskazali. Pisan i Dan w Knyszynie dnia 22 M[iesią]ca Nowembra Roku Pańskiego 1569. … Zygmunt August Rex Poloni[ae], Ławryn Woyna Pisarz W:X:L:» [3, a. l адв. — 6 адв.].
Кроме этого король и великий князь Михаил Корибут Вишневецкий подтвердил крынковским мещанам право «…піва …, без выплаты капшчызны, поваршчызны, ані меркаў не даючы, рабіць, мёд сыціць, гарэлку паліць…» [3, А. 7-7 адв.; 4, А. 149]. Позже, как следует из «Ревизии Гродненской экономии 1680 г.», все права и привилегии Крынок были конфискованы ещё и Иоанном III Собеским [4, А. 141 адв.]. В 1680 году Крынки состояли из рынка Старого и рынка Нового возле костёла Святой Анны, а также улиц: Великобельской, Островской, Новогороденской, Завадской, Старогородендкой, Свислочской, Выпустной, Сокольской, рыцарской, Старобельской, Новобельской, Нехведовской, Малоостровской и Старого города [4, А. 141 адв.-146 адв.].
Сегодня трудно сказать какие цвета имел городской герб Крынок. А. Титов свой вариант никак не обосновывает. Учитывая превосходство в геральдике ВКЛ красного цвета и серебра, можно допустить, что поле было красным, а изображение льва — серебряным. Но возможен и вариант красного льва в серебряном поле. В последнем случае герб Крынок напоминал бы герб приданный 21 ноября 1566 года Переросли, от которого он отличался лишь отсутствием решётки8 [1, С. 222]. В пользу последней мысли свидетельствует то, что перерослевский и крынковский гербы появились один за другим.
Что касается позы изображения льва в гербе Крынок, то содержащиеся ниже описания отпечатков городских печатей на документах, хранящихся в фондах ГДГАМ, позволяют точно её выяснить.
Документ 1:
Название: [выписка из книг городских Крынковских с письмом господина Матуса Падоского, дворянина ЯКМ, изданная Лаврину Войне, подскарбию Дворному и писарю ВКЛ].
Язык и объём: польский. Рукопись, 2 листа.
Дата и место: пятница по Святой Агнешке, 1573. Город Крынки, суд гайны.
Содержание: Матус Подоски осознал Крынковский гайный суд, что накануне, признавая свое продажное письмо для Лаврина Войны, подскарбия Дворного и писаря ВКЛ, старосты Пинского и Олицкого, на 6 волок и 20 моргов в Гродно, на которых жил боярин Сидор, он не предоставил сумму соглашения — 240 копов денег литовских, а потому надел полномочия сделать это в его отсутствие своему другу М. Каунацкому.
Свидетели и лица, упомянутые в документе: состав суда гайного Крынковского: Ян Гунирский? войт, Станислав Сипневский, Себастьян Каменский, Станислав Горячко, Павел Санцович, Гринь Петроневич-присяжные лавники; жена М. Подоского — пани Барбара Непрецкая; боярин М. Подоского — Сидор; приятель М. Подоского — пан Николай Каунацкий.
Печать: прямоугольная кустодея, 27 мм. Сохранность хорошая. В центре печати герб: на картуше изображение идущего поднятого льва. Надпись в обтоке: «* SI[GIL]LVM * CI[V]ITATIS * KRINENSIS * INR [i]» [5, a. 1; 2, s.249].
Документ 2:
Название: [выписка из книг минских Крынковских с письмом продажным Мещанов Каспара Лавриновского и его жены Анны Лушневской, изданная ксендзу Матею Дерговскому, комендару Кринскому].
Язык и объём: польский. Рукопись, 2 листа.
Дата и место: первая пятница по Божьему телу, 8 июня 1640 г. Город Крынки, Ратуша, суд гайны.
Содержание: К. Лавриновский с женой продали свой дом за костелом на старом месте с двумя площадями под ним и третьим участком за гумном ксендзу Матею Дерговскому, комендару Кринскому, за 150 злотых польских.
Свидетели и лица, упомянутые в документе: состав суда гайного Крынковского: Петр Дыбовский войт, Якуб Семенович бурмистр, Ян Николаевич Эйсимонт, Михал Семенович, Ян Асташкевич, Валенты Трушко — райцы, Петр Сыпневский, Ян Эйсимонт, Матис Маськевич, Войцех Лещинский — лавники, Якуб Кухаревич писарь; соседи К. Лавриновского: пан Ян Грибовский, Якуб Капцевич, Иван Васкевич Парфенович, Андрей Межвинский, портной крынковский.
Печать: вырезанная в листе кустодея, 27 мм. Сохранность плохая. В центре печати герб: на картуше изображение идущего поднятого льва. Надпись в обтоке читается частично: “* SI[GIL]LVM … … … ..ENSIS * INR…” [6, а. 1 адв.; 1, с. 177]. Аналогичная выше описанной.
Кроме этого, сохранились отпечатки с более поздней (1791 г.) печати магистрата Крынков, которую в свое время видел в Москве в бывшем Румянцевском музее Ю. Иодковского. Была она овальная (45×50 мм), с гербом в центре: на немецком тарче изображение поднятого льва, идущего по земле, над тарчей три колосья с листьями, вокруг тарчи венок. Надпись в обтоке печати в две строки: «+ PIECZEC MAGISTRATU KRYNEK DOWYDZIALU// + GRODZIENSKIEGO NALEZA,CEGO ROKU 1791»9 [7; 1, c. 270].
Таким образом, поза льва в крынковском гербе соответствовала классическому геральдическому образцу: зверь повернут в профиль, идет на задних лапах с поднятыми передними лапами [8, С. 39; 2, s. 249], в связи с этим, герб Крынок, который помещен в книге А. Титова, требует исправления геральдического изображения и уточнения цветовой характеристики.
Алексей Шаланда
2. У А. Титова ошибочно подается 2 ноября.
3. Сам оригинал был написан по-старобелорусски, в связи с чем польский перевод имеет ряд неточностей и непонятных мест.
4. Должно быть: «W[ielkie]go».
5. Пропуск в копии.
6. Слово написано над строкой.
7. Написано над строкой.
8. При условии, что цвета городского герба переросли, которые предоставляет А. Титов, аутентичны.
9. У А. Титова ошибочно подаётся 1792 г.
Литература и источники:
1. Цітоў А. Геральдыка беларускіх местаў. — Мн.: Полымя, 1998 — 287 с.
2. Семянчук Г., Шаланда А. Анатоль Цітоў, Геральдыка беларускіх местаў (XVI-пачатак XX ст.), Мінск, 1998, сс.287.// BZH-Białystok, 1999. — Nr 11. — S. 245-249.
3. ГДГАМ, КП № 8374.
4. ГДГАМ, КП № 01405.
5. ГДГАМ, КП №15129.
6. ГДГАМ, КП №9216.
7. ГДГАМ, КП №8241.
8. Лакиер А.Б. Русская геральдика — М.: Книга, 1990.— 432 с.
Журнал «Герольд Litherland», 2002, №1-4
© Флегентов А.Г., перевод на русский язык, 2026